Hvað er Selíak ?
Selíak er sjálfsofnæmissjúkdómur sem veldur því að líkaminn ræðst á smáþarmana eftir neyslu á glúteni. Örlítil mylsna er nóg til að framkalla einkenni sem valda skemmdum á meltingarveignum og geta verið mjög sársaukafull.
Eina meðferðin við selíak er að borða glútenlaust fæði alla ævi.
Lágt hlutfall greindra á Íslandi
Hlutfall selíaksjúklinga á Íslandi er með lægsta móti í Evrópu, algengt hlutfall er 1-2% en hér á landi er hlutfallið lítið brot af því og grunur liggur á að þetta sé vegna vangreiningar. Selíaksamtök Íslands hvetja alla með eftirfarandi einkenni eða afleidda kvilla til að ræða við heimilislækni og athuga hvort að um selíak sé að ræða:
Einkenni
Einkenni selíak án meðferðar eru fjölbreytti, eftirfarandi eru nokkur dæmi:
Meltingartruflanir
Vannæring
Sár í munni
Járnskortur
Óreglulegar blæðingar
Seinn kynþroski
Liðverkir
Glerungsskemmdir
Ófrjósemi
Geðræn vandamál
Beinþynning
húðútbrot
Heilaþoka
HármissirHeilaþoka
Selíak getur komið fram sem húðútbrot og kallast þá hringblöðrubólga/dermatitis herpetiformis. Útbrotin koma fram með blöðrum og kláða, oftast á framhandleggjum, olnbogum og hnjám þó þau geti birst víðar. Ólíkt hefðbundnum selíak er meirihluti þeirra sem eru með hringblöðrubólgu án einkenna frá meltingarvegi. Hringblöðrubólga er algengari meðal karlmanna og birtist sjaldan hjá börnum. Hún er greind hjá húðlækni með sýnatöku af húð. Líkt og við hefðbundna greiningu á selíak þarf einstaklingurinn að hafa borðað glúten í nokkurn tíma áður en sýnið er tekið til að niðurstöðurnar séu marktækar.
Ef ekkert er aðhafst?
Ógreint selíak þar sem glútenneysla er regluleg getur leitt af sér fjölda annarra sjúkdóma og heilsukvilla. Þar má nefna vannæringu, hægan vöxt barna, beinþynningu, ófrjósemi, geðsjúkdóma og aðra sjálfsofnæmissjúkdóma.
Spurning um glúten
Framer is a web builder for creative pros. Be sure to check out framer.com to learn more.
Spurning um mat
Framer is the fastest tool to build sites with, because you can ship your design immediately, instead of having to rebuild your design in code or a second tool.
Spurning um að panta
Framer is an end to end tool that lets everyone design and ship web sites. You don’t need a frontend team or web programming course. Just basic canvas skills.
Hvað er glúten?
Glúten er prótein sem finnst í hveiti, byggi og rúgi og skyldum tegundum á borð við durum og spelti. Hafrar eru svo mengaðir af glúteni í framleiðslu og ræktunarferlinu að hlutfall glútens í höfrum er langt yfir öruggum mörkum fyrir fólk með selíaksjúkdóm (sé tekið fram á pakkningu að hafrar séu glútenlausir hafa þeir verið ræktaðir og pakkaðir í öruggu umhverfi).
Hveiti
Hveiti er uppistaða í fjölmargri matargerð. Það er t.d. að finna í brauði, kökum, pasta og í deigi til djúpsteikingar. Það finnst oft í steikarsósum, sojasósum, í kryddum og pylsum svo fátt eitt sé nefnt.
Rúgur
Rúgur er uppistaðan í rúgbrauði en það er einnig notað í kex, hollustuvörur og blandað við mysu til að hjálpa til við gerjun þegar súrmatur er gerður.
Bygg
Bygg er að finna í fjölda matvæla og drykkja. Þar má nefna bjór, brauð, malt, stundum í kjötsúpu, í morgunkorni á borð við kornflexi og sem viðbótarefni í súkkulaði (sem byggmalt).
Hafrar
Hafrar innihalda ekki glúten en innihalda keimlíkt prótein sem einstaka selíaksjúklingar eru viðkvæmir fyrir. Hafrar eru auk þess svo mengaðir af hveiti í framleiðsluferlinu að þeir innihalda mun hærra hlutfall af glúteni en öruggt er fyrir selíaksjúklinga að innbyrða. Því ættu selíaksjúklingar aldrei að borða matvöru sem inniheldur hafra nema tekið sé fram í innihaldslýsingu að hafrarnir séu vottaðir glútenlausir.
Að fá greiningu
Fyrsta skref er að ræða við heimilislækni. Það er mikilvægt að fá greiningu á selíak hjá lækni. Bæði til að vera viss um hvort að um selíak eða glútennæmi án selíaks sé að ræða og til þess að læknirinn geti fylgst með öðrum áhættuþáttum sem fylgja sjúkdómnum.
Ekki hætta ekki að borða glúten
Það er mikilvægt að taka glúten ekki úr fæðunni áður en farið er til læknis og þar til gerð sýni hafa verið tekin. Sé einstaklingur þegar á glútenlausu fæði er engin leið til að greina sjúkdóminn nema hann taki glúten aftur inn í fæðið í 6-8 vikur fram að sýnatökum.
Næsta skref
Heimilislæknir pantar blóðprufu þar sem mótefni í blóðinu eru mæld. Í kjölfarið er einstaklingur oftast sendur í magaspeglun þar sem sýni eru tekin til að skoða ástand á þarmatotum. Séu þær skemmdar og jafnvel alveg flatar er ljóst að um selíak er að ræða.
Yngri börn eru ekki sendi í magaspeglun heldur er blóðprufa látin duga. Þá er tekin önnur blóðprufa eftir að barn hefur verið á glútenlausu fæði í 3-6 mánuði og ef gildin sem mæla selíak hafa lækkað er greining endanlega staðfest.
Eftirfylgni
Alþjóðlegar leiðbeiningar um meðferð selíak leggja til að selíaksjúklingar fari í eftirfylgni einu sinni á ári. Þar eru gildi mæld og skoðuð til að staðfesta að sjúkdómurinn sé óvirkur og engir fylgikvillar hafi komið upp.
Séu einkennin enn til staðar og ef blóðprufa sýnir há gildi mótefna er ráðlagt að senda sjúklinginn í magaspeglun. Þetta er sérstaklega mikilvægt ef búið er að útiloka að regluleg krossmengun sé orsök einkennana.
Mælt er með því að læknir fari yfir einkenni, skoði hæð og þyngd (sérstaklega hjá börnum) ræði um mataræðið og vísi til næringarfræðings ef þörf er á. Þetta á við ef fæða er einhæf eða blóðprufur gefa til kynna annað hvort reglulegt krosssmit eða skort á vítamínum.
Lækni ber jafnframt að meta þörf á öðrum prófum eins og beinþykktarmælingu.
Selíak sem svarar ekki meðferð
Innan við eitt prósent selíaksjúklinga bregst ekki við meðferðinni, glútenlausu fæði (enska: refractory coeliac). Í þessum tilfellum eru skemmdir á þörmunum viðvarandi og lagast ekki þrátt fyrir að glúten sé tekið úr fæðunni. Sjúkdómnum er haldið niðri með lyfjum en hann er mun erfiðari að eiga við en selíak almennt.
Fjölskyldan í skoðun
Þegar einstaklingur greinist með selíak er ástæða til að nánustu skyldmenni séu einnig prófuð. Það eru hærri líkur á að þau hafi sjúkdóminn en gengur og gerist. Þetta á líka við um ættingja sem hafa engin einkenni eða heilsubresti. Hætta er á að eitthvað þeirra sé með óhefðbundin einkenni eða einkennalaus, sem getur þó leitt til alvarlegra afleiddra kvilla. 10% líkur eru á að nánustu ættingjar séu einnig með sjúkdóminn sem eru mun hærri líkur en almennt er í samfélaginu.
Eftir greiningu
Eftir greiningu er mikilvægt að taka glúten alveg út úr fæðunni og komast hjá krossmengun til að gefa líkamanum svigrúm til að ná bata.
Einkennin ganga til baka
Flest einkenni sjúkdómsins ganga til baka þegar glúten er tekið úr fæðunni. Það er misjafnt hve fljótt selíaksjúklingar sjá bata. Líkaminn getur tekið marga mánuði að lagfæra skemmdir sem selíak hefur valdið svo það er mikilvægt að sýna þolinmæði. Greinanlegur munur á heilsu ætti að koma fram innan fárra mánaða og halda áfram að batna næsta árið. Séu engar breytingar á líðan og heilsu eftir 6 mánuði er ástæða til að ráðfæra sig við lækni.
Mun ég geta borðað uppáhalds matinn minn aftur?
Ótti við að þurfa að kveðja alla uppáhaldsréttina er eðlilegur en flest matvæli eru náttúrulega glútenlaus og langflestar uppskriftir er hægt að útbúa glútenlausar. Hér á síðunni geturðu fundið bæði greinar og uppskriftir sem hjálpa þér af stað.
Skoðaðu uppskriftir hér á síðunni.
Glútenlausar og gagnlegar uppskriftasíður
Loopy Whisk, The very Hungry Coeliac má nefna sem dæmi.
Spurning um glúten
Framer is a web builder for creative pros. Be sure to check out framer.com to learn more.
Spurning um mat
Framer is the fastest tool to build sites with, because you can ship your design immediately, instead of having to rebuild your design in code or a second tool.
Spurning um að panta
Framer is an end to end tool that lets everyone design and ship web sites. You don’t need a frontend team or web programming course. Just basic canvas skills.
Samfélagið á Íslandi
Þú ert ekki ein/n. Það er fjöldinn allur af fólki með selíak og á glútenlausu fæði af öðrum ástæðum um heim allan og óteljandi hópar og síður á samfélagsmiðlum tileinkaðar sjúkdómnum. Hér er facebooksíðan okkar þar sem ýmislegt nytsamlegt um selíak birtist. Hlekkur á facebook síðu samtakana
Næring
Glútenlausu mataræði hættir til að vera einhæft og skorta ákveðin næringarefni vegna þess hve lítið er um kornvörur. Tilbúin glútenlausar matvörur eiga það til að vera næringarsnauðar, trefjalitlar og með tiltölulega miklum sykri. Mikilvægt er að fylgjast með mataræðinu og gæta þess að líkaminn fái öll nauðsynleg næringarefni.